(emrah vahap karaca r.a. videolarından not olarak çıkarılmıştır)
(video 10 - temel hak ve hürriyetler - siyasi haklar)
Siyasi hak ve ödevler başlığı altında ilk olarak kamu hizmetlerine girme hakkı ele alınmaktadır. Bu hak, vatandaşların memur olabilmesini sağlayan bir siyasi haktır ve anayasaya göre sadece Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına tanınan bir haktır.
Mal bildiriminde bulunma konusu, bir haktan ziyade siyasi bir ödev olarak tanımlanmaktadır. Devlet memurlarının belirli dönemlerde sahip oldukları mal varlığını beyan etmeleri zorunludur. Bu uygulamanın temel amacı, memurun aldığı maaş ile edindiği mal varlığı arasında bir tutarsızlık olup olmadığını denetlemek, rüşvet veya haksız kazanç gibi durumların önüne geçmektir. Mal bildirimi rutin olarak sonu 0 ve 5 ile biten yıllarda gerçekleştirilir.
Vatan hizmeti yani askerlik, Türkiye Cumhuriyeti erkek vatandaşları için anayasada hem bir hak hem de bir ödev olarak nitelendirilmektedir. Bu hizmetin zorunlu olduğu ve vatan borcu olarak kabul edildiği belirtilmektedir.
Vergi ödevi, sosyal devlet ilkesinin bir gereği olarak vatandaşların mali güçlerine göre ödemekle yükümlü oldukları siyasi bir ödevdir. Vergi koyma, değiştirme veya kaldırma yetkisi sadece Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne aittir ve bu işlemler mutlaka kanunla yapılmalıdır. Cumhurbaşkanının sıfırdan bir vergi koyma yetkisi yoktur; sadece kanunla belirlenen alt ve üst sınırlar dahilinde vergilerde oransal oynama yapma yetkisine sahiptir.
Dilekçe hakkı, vatandaşların kendileriyle veya kamuyla ilgili dilek ve şikayetlerini yetkili makamlara iletebilmesini sağlar. Yabancı uyruklu kişiler de Türkiye'de dilekçe hakkından yararlanabilirler ancak bunun için mütekabiliyet yani karşılıklılık esası şarttır. Eğer yabancının kendi ülkesi Türk vatandaşlarına bu hakkı tanıyorsa, Türkiye de o ülke vatandaşına bu hakkı tanır.
Bilgi edinme hakkı ve kamu denetçisine başvurma hakkı, 2010 yılında yapılan anayasa değişikliği ile sisteme dahil edilen en yeni siyasi haklardır. Bilgi edinme hakkı, vatandaşların devletin yaptığı işlemlerin gerekçesini veya sonucunu sorgulayabilmesine imkan tanır. Yabancılar da kanuni düzenlemeler çerçevesinde karşılıklılık esasıyla bu haktan faydalanabilir.
Kamu denetçisine başvurma hakkı (Ombudsmanlık), idarenin işleyişiyle ilgili şikayeti olan vatandaşların mahkemeye gitmeden önce başvurabilecekleri bir yoldur. Bu kurumun temel amacı, idari yargının iş yükünü azaltmak ve sorunları uzlaşma yoluyla çözmektir. Kamu denetçisinin verdiği kararlar bağlayıcı değildir ve bu yola başvuran kişinin mahkemeye gitme hakkı her zaman saklıdır.
Kamu Denetçiliği Kurumu, Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne bağlı olarak faaliyet gösterir. Kurumun başındaki kişi olan Kamu Başdenetçisi, TBMM tarafından gizli oyla ve dört turlu bir seçimle 4 yıllığına seçilir. Bu seçim usulü, meclis başkanının seçim usulüyle birebir aynıdır.
Anayasada bazı haklar hem bir hak hem de bir ödev olarak sınıflandırılmıştır. Bunlar arasında eğitim ve öğretim hakkı, askerlik hizmeti, çalışma hakkı, çevreyi koruma ödevi ve oy kullanma işlemi yer almaktadır. Buna karşın mal bildirimi ve vergi ödemek sadece birer ödevdir.
Anayasa gereği önceden izin almaksızın yapılabilecek bazı faaliyetler de siyasi ve sosyal yaşam için önemlidir. Sendika kurma, dernek kurma, basımevi ve yayınevi açma, toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme ile siyasi parti kurma işlemleri için herhangi bir makamdan izin alınması gerekmez; bildirimde bulunulması yeterlidir.
Hakların genel sınıflandırılmasına dair yapılan pratikte; mülkiyet hakkı, dernek kurma, basımevi kurma, toplantı ve gösteri yürüyüşü, angarya yasağı, konut dokunulmazlığı, yerleşme ve seyahat hürriyeti, din ve vicdan hürriyeti, hak arama hürriyeti, kanuni hakim güvencesi ve ispat hakkı gibi başlıklar kişi hak ve ödevleri (koruyucu haklar) kapsamında değerlendirilmektedir.
Sosyal ve ekonomik haklar (isteme hakları) içerisinde ise toprak mülkiyeti, sendika kurma, toplu iş sözleşmesi, grev ve lokavt hakları, ailenin korunması, ücrette adaletin sağlanması, çalışma şartlarının düzenlenmesi ve konut hakkı yer almaktadır. Çalışma ve sözleşme hürriyeti, isminde hürriyet geçmesine rağmen sosyal haklar kategorisindeki tek istisnadır.
Siyasi haklar (katılma hakları) grubunda ise Türk vatandaşlığı, seçme ve seçilme, siyasi faaliyette bulunma, siyasi parti kurma veya üye olma, vergi ödevi, askerlik, kamu hizmetine girme, dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakları bulunmaktadır. Konut dokunulmazlığı bir kişi hakkıyken, konut edinme hakkının sosyal bir hak olduğu vurgulanarak karıştırılmaması gerektiği belirtilmiştir.
tümünü göster
