(emrah vahap karaca r.a. videolarından not olarak çıkarılmıştır)
(video 8 - temel hak ve hürriyetler - seçimler)
Genel seçimler, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) üyeleri ile Cumhurbaşkanının aynı gün seçildiği seçim türüdür ve kural olarak 5 yılda bir gerçekleştirilir. En son 2023 yılında yapılan bu seçimlerde halk sandık başına giderek hem 600 milletvekilini hem de Cumhurbaşkanını seçmiştir; bir sonraki normal seçim tarihi ise 2028 yılıdır.
Anayasada seçimlerin yenilenmesi başlığı altında düzenlenen erken seçim kararı, 5 yıllık yasama dönemi dolmadan seçimlerin öne alınması anldıbına gelir. Bu kararı alma yetkisi sadece iki organa verilmiştir: Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Cumhurbaşkanı. Yüksek Seçim Kurulu (YSK) gibi kurumların seçimleri yenileme veya erken seçim kararı alma yetkisi bulunmamaktadır.
Meclisin erken seçim kararı alabilmesi için üye tam sayısının beşte üç çoğunluğu olan 360 milletvekilinin kabul oyu vermesi şarttır. Bu nitelikli bir çoğunluktur ve siyasi partilerin bu sayıya ulaşmak için genellikle uzlaşması gerekir. Cumhurbaşkanı ise hiçbir makamın onayına ihtiyaç duymadan ve herhangi bir gerekçe göstermeksizin tek başına seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
Meclis veya Cumhurbaşkanı tarafından alınan erken seçim kararı, resmiyet kazanması için 48 saat içinde Resmi Gazete'de yayımlanmak zorundadır. Seçimin yapılacağı tarih ise kararın alınmasından itibaren 60 günü takip eden ilk pazar günü olarak belirlenmiştir. Erken seçim kararı alındığında hem Meclis hem de Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır; bu durum Cumhurbaşkanının kendi görev süresini de kısaltması anldıbına gelebilir.
Seçimlerin ertelenmesi veya geriye bırakılması, erken seçimin aksine seçimlerin daha ileri bir tarihe atılmasıdır. Bu yetki anayasa tarafından sadece TBMM'ye verilmiştir ve Cumhurbaşkanının seçimleri erteleme yetkisi yoktur. Seçimlerin ertelenebilmesi için anayasada belirtilen tek geçerli sebep savaş durumudur; doğal afet, salgın hastalık veya deprem gibi durumlar seçimlerin ertelenmesi için yasal bir gerekçe oluşturmaz.
Savaş sebebiyle seçimlerin ertelenmesi kararı meclis tarafından bir yıllığına alınır. Eğer savaş durumu devam ederse, meclis her defasında birer yıl olmak üzere bu süreyi uzatabilir. Erteleme kararı için mecliste basit çoğunluk, yani toplantıya katılanların salt çoğunluğunun evet demesi yeterlidir.
Yerel seçimler veya teknik adıyla mahalli idareler seçimleri de 5 yılda bir yapılır. Bu seçimlerde belediye başkanları, il genel meclis üyeleri ve mahalle muhtarları seçilir. Seçim kanununa göre, maliyet ve külfeti azaltmak amacıyla dahi olsa yerel seçimler ile genel seçimlerin birleştirilmesi yasaktır; her iki seçim türü de kendi takviminde ayrı ayrı yapılmalıdır.
Ara seçim, meclisteki 600 milletvekili arasında ölüm veya istifa gibi nedenlerle boşalan sandalyeleri doldurmak için yapılan istisnai bir seçim türüdür. Ara seçimin amacı, eksilen sandalye sayısını tamamlayarak temsil gücünü korumaktır. Ara seçimle ilgili anayasada üç temel kural bulunmaktadır: Bir yasama döneminde sadece bir kez ara seçim yapılabilir, genel seçimlerin üzerinden 30 ay geçmeden ara seçime gidilemez ve genel seçimlere bir yıl kala ara seçim yapılamaz.
Ara seçim kurallarının çok kritik istisnaları mevcuttur. Meclisteki boşalan sandalye sayısı üye tam sayısının yüzde beşine, yani 30 milletvekiline ulaşırsa, ilk 30 aylık yasak süresi beklenmeksizin ara seçim yapılması zorunludur. Ancak genel seçimlere bir yıl kala yüzde beşlik boşalma olsa dahi ara seçim yapılmaz.
Diğer bir önemli istisna ise bir ilin veya seçim çevresinin mecliste hiç temsilcisinin kalmaması durumudur. Eğer bir ili temsil eden tüm milletvekilleri ölür veya istifa ederse, hem ilk 30 aylık sürede hem de son bir yıllık sürede bakılmaksızın o ilde ara seçim yapılması anayasal bir zorunluluktur. Bu durumda sadece o seçim çevresindeki vatandaşlar sandığa gider.
Ara seçim kararı meclis tarafından basit çoğunlukla alınır ve seçim süreci diğerlerinden farklı olarak 90 günü takip eden ilk pazar günü gerçekleştirilir. 90 günlük bu süre, ÖSYM sorularında ara seçimi ayırt etmek için kullanılan teknik bir detaydır.
Son olarak, seçimlerde yarışan tüzel kişilikler olan siyasi partiler demokratik hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır. Siyasi partilerin kuruluşu, işleyişi ve kapatılma süreçleri, seçim sisteminin ve demokratik yapının devamlılığını sağlayan diğer önemli başlıkları oluşturmaktadır.
tümünü göster
