mevzuat

(emrah vahap karaca r.a. videolarından not olarak çıkarılmıştır)
(video 3 - temel hak ve hürriyetler: kişi hakları)

Temel hak ve hürriyetler doktrinde üç ana başlık altında sınıflandırılmaktadır. Bunlar kişi hak ve ödevleri, sosyal ve ekonomik haklar ile siyasi haklardır. Bu videoda özellikle kişi hak ve ödevleri üzerinde durulmuştur.

Kişi hak ve ödevleri literatürde negatif statü hakları, birinci kuşak haklar veya koruyucu haklar olarak da bilinmektedir. Bu haklara negatif statü denmesinin sebebi devletin bu alanlara müdahale etmemesi ve negatif bir tutum sergilemesi gerekmesidir. Bu haklar bireyi hem devlete hem de diğer kişilere karşı koruma altına alır.

Kişinin dokunulmazlığı ile maddi ve manevi varlığı hakkı en temel kişisel haktır. Bu hak gereğince tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı istisnalar dışında kimsenin vücut bütünlüğüne dokunulamaz ve rızası olmadan üzerinde tıbbi deneyler yapılamaz. Ancak kişinin bilincinin kapalı olduğu hayati tehlike durumlarında tıbbi müdahale yapılması bu kuralın doğal bir istisnasıdır.

Anayasa yaşama hakkına ve vücut bütünlüğüne müdahale edilebilecek dört özel istisnai durum belirlemiştir. Bunlar meşru müdafaa yani nefsi müdafaa durumu, bir tutuklu veya hükümlünün kaçmasının önlenmesi, bir ayaklanma veya isyanın bastırılması ve olağanüstü durumlarda yetkili merciin verdiği emrin uygulanmasıdır. Bu durumlarda devletin veya yetkili kişilerin müdahalesi hukuka uygun kabul edilir.

Meşru müdafaa durumunda kişiye yönelik haksız bir saldırıyı ölçülü bir şekilde defetmek amacıyla karşı tarafa zarar verilmesi halinde kişi ceza almaz ve tazminat ödemez. Bu durum yaşama hakkına müdahalenin hukuki bir gerekçesidir.

Zorla çalıştırılma yasağı yani angarya yasağı anayasal bir güvencedir. Kimse ücretsiz veya emeğinin karşılığı verilmeden zorla çalıştırılamaz. Ancak bu yasağın da bazı istisnaları mevcuttur. Olağanüstü hal, savaş veya seferberlik durumlarında, tutuklu ve hükümlülerin belirli şartlar altında çalıştırılmasında ve vatan hizmeti olan askerlik görevinde zorla çalıştırma hükümleri uygulanabilir. Önemli bir detay olarak çocuk ıslah evlerindeki çocukların hiçbir şekilde zorla çalıştırılamayacağı belirtilmiştir.

Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bireyi keyfi gözaltı ve tutuklamalara karşı korur. Yakalanan veya tutuklanan bir kişi yol süresi hariç en geç 48 saat içinde hakim önüne çıkarılmalıdır. Eğer suç toplu olarak işlenmişse yani organize bir suç söz konusuysa bu süre 4 güne kadar uzayabilir. Olağanüstü hal durumlarında bu sürelerin daha da uzatılması mümkündür.

Özel hayatın gizliliği hakkı kapsamında kimsenin özel yaşdıbına müdahale edilemez ve kişisel verileri paylaşılamaz. Konut dokunulmazlığı ise kişinin mahrem alanı olan evine veya iş yerine savcılık emri olmadan kolluk kuvvetlerinin girmesini engeller. Bu hak ile sosyal bir hak olan konut edinme hakkı birbirine karıştırılmamalıdır; konut dokunulmazlığı kişisel bir haktır.

Haberleşme, yerleşme, seyahat, din ve vicdan gibi içinde hürriyet veya özgürlük kelimesi geçen haklar genel olarak kişisel haklar grubuna girer. Bunun tek istisnası sosyal haklar içinde yer alan çalışma ve sözleşme hürriyetidir.

Yerleşme hürriyeti suç işlenmesini önlemek, sosyal ve ekonomik gelişmeyi sağlamak, sağlıklı kentleşmeyi gerçekleştirmek ve kamu mallarını korumak amacıyla kanunla sınırlandırılabilir. Örneğin sit alanlarına bina yapılamaması bu sınırlandırmaya bir örnektir.

Seyahat hürriyeti ise sadece suç soruşturması ve kovuşturması sebebiyle ve suç işlenmesini önlemek amacıyla hakim kararıyla sınırlandırılabilir. Pandemi dönemindeki kısıtlamalar her ne kadar genelgelerle yapılmış olsa da olağan dönemde seyahat yasağı için hakim kararı şarttır.

Din ve vicdan özgürlüğü mutlak bir haktır ve hiçbir şekilde sınırlandırılamaz. Kimse inancını açıklamaya zorlanamaz ve inancından dolayı kınanamaz. Ancak ibadet hürriyeti kamu düzenini, genel sağlığı veya güvenliği bozduğu durumlarda sınırlandırılabilir.

Düşünce ve kanaat hürriyeti de mutlak bir haktır ancak düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti sınırsız değildir. Eğer açıklanan düşünce suç işlenmesine teşvik ediyor veya milli güvenliği tehlikeye atıyorsa devlet tarafından müdahale edilebilir.

Bilim ve sanat hürriyeti her bireyin bilim ve sanatı öğrenme, öğretme, açıklama ve yayma hakkını ifade eder. Basın hürriyeti kapsamında ise basın sansür edilemez ve basım evi kurmak için devletten izin alınması gerekmez. Ancak radyo ve televizyon yayıncılığı için frekans izni alınması gerektiği belirtilmiştir.

Dernek kurma hürriyeti de kişisel bir haktır ve önceden izin almadan gerçekleştirilebilir. Bir dernek en az 7 kişiyle kurulur ve kazanç paylaşma amacı güdemez. Sendika kurma hakkı ile dernek kurma hakkı karıştırılmamalıdır; sendika kurmak sosyal bir haktır.

Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı sanılanın aksine siyasi bir hak değil, kişisel bir haktır. Bu hak izin almadan kullanılabilir ancak güvenliğin sağlanması ve yer belirlenmesi adına 48 saat önceden mülki idare amirliğine bildirimde bulunulması gerekir.

Mülkiyet hakkı kişilerin taşınır veya taşınmaz mülk edinmesini sağlar. Bu noktada mülkiyet hakkı kişisel bir hakken, tarımı ve çiftçiyi korumaya yönelik olan toprak mülkiyeti sosyal bir hak olarak kabul edilir.

Hak arama hürriyeti herkesin yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunmada bulunma hakkıdır. Kanuni hakim güvencesi ise hiç kimsenin kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önünde yargılanamayacağını garanti eder. Bu, bir Türk vatandaşının nerede suç işlerse işlesin Türk mahkemeleri tarafından yargılanma hakkını ve güvencesini ifade eder.

Son olarak ispat hakkı kişilerin kendilerine yöneltilen suçlamalar karşısında delil ve şahitlerle kendilerini savunma ve gerçeği ispat etme hakkını tanımlayan kişisel bir haktır.