(emrah vahap karaca r.a. videolarından not olarak çıkarılmıştır)
(video 1 - 1982 anayasası genel esaslar)
1982 Anayasası, Türkiye'nin şu an yürürlükte olan güncel anayasasıdır ve 12 Eylül 1980 askeri darbesi sonrasında hazırlanmıştır. Türk tarihinde darbe sonucunda oluşturulan sadece iki anayasa vardır; bunlar 1961 ve 1982 anayasalarıdır.
Bu anayasa, kurucu meclis adı verilen geçici bir yapı tarafından hazırlanmıştır. Bu meclis, yeni bir yasama organı seçilip göreve başlayana kadar hem anayasayı yapma hem de yasama görevini yürütme yetkisine sahipti. Kurucu meclis, Milli Güvenlik Konseyi ve Danışma Meclisi olmak üzere iki kanattan oluşuyordu.
Milli Güvenlik Konseyi, darbeyi gerçekleştiren genelkurmay başkanı ve kuvvet komutanlarından oluşan askeri kanadı temsil ediyordu. Danışma Meclisi ise sivil kanadı temsil ediyordu ve bu kanatta sadece akademisyenler yer alıyordu. O dönemdeki siyasi partiler ve genel başkanlar bu sürecin dışında tutulmuş, hatta bazı liderler sürgüne gönderilmiştir. Bu durum 1982 Anayasası'nın hazırlık sürecinin katılımcılıktan uzak olduğunu göstermektedir.
1982 Anayasası, Türk anayasa tarihinin en sert ve en katı anayasası olarak tanımlanır. Sert anayasa demek, değiştirilmesinin çok zor usullere ve özel çoğunluklara bağlanması demektir. Örneğin bir anayasa değişikliği için en az 360 milletvekilinin kabul oyu vermesi şarttır. Bu katılık, anayasanın rastgele değiştirilmesini engellemeyi amaçlar.
Anayasanın bir diğer özelliği kazuistik, yani çok ayrıntılı ve detaylı olmasıdır. 177 asıl maddeden oluşan bu anayasada bazı maddeler sayfalarca sürebilmektedir. Bu durumun tam tersi olan, sadece genel ilkeleri belirleyen kısa anayasalara ise çerçeve anayasa denir. 1982 Anayasası kesinlikle bir çerçeve anayasa değildir.
Anayasa yapısı itibarıyla bir başlangıç metni, temel maddeler ve geçici maddelerden oluşur. 2010 yılındaki anayasa değişikliğiyle, darbecilerin yargılanmasını engelleyen ve kendilerini koruma altına aldıkları 15. geçici madde kaldırılmış ve böylece darbecilerin yargılanmasının yolu açılmıştır.
Başlangıç metni, anayasanın maddeleri başlamadan önce yer alan, anayasanın felsefesini ve temel ruhunu anlatan bir önsöz niteliğindedir. Bu metin anayasa metnine dahildir. Yani anayasa maddelerine tanınan tüm hukuki güvenceler başlangıç metni için de geçerlidir. Onu değiştirmek de normal bir maddeyi değiştirmek kadar zordur.
Önemli bir ayrıntı olarak, anayasadaki madde kenar başlıkları anayasa metnine dahil değildir. Madde başlıkları içeriği anlamayı kolaylaştıran rehber bilgilerdir ve bunların değiştirilmesi anayasa değişikliği usulüne tabi değildir. Bu bilgi sınavlarda sıkça sorulan teknik bir detaydır.
Türk tarihinde sadece 1961 ve 1982 anayasalarında bir başlangıç metni bulunmaktadır. 1982 Anayasası'nın başlangıç metninde yer alan temel ilkeler arasında insan haklarına saygılı devlet anlayışı yer alır. 1961 Anayasası'nda bu ifade insan haklarına dayalı devlet şeklindeyken, 82 Anayasası bu ifadeyi saygılı olarak değiştirerek daha kısıtlayıcı bir yaklaşım benimsemiştir.
Başlangıç metninde ayrıca egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu, demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti ilkeleri vurgulanır. Atatürk milliyetçiliği, Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlılık, milli birlik ve bütünlük, yurtta sulh cihanda sulh gibi temel prensipler de bu metinde yer alır.
Kuvvetler ayrılığı ilkesi de başlangıç metninde açıkça belirtilmiştir. Bu ilke yasama, yürütme ve yargı güçlerinin farklı ellerde toplanmasını ifade eder. Ancak başlangıç metni doğrudan hükümet sisteminin adını (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi veya Parlamenter Sistem gibi) vermez; sadece güçlerin birbirinden ayrı olduğunu belirtir. Bu ayrım günümüz sisteminde sert ve kesin bir şekilde uygulanmaktadır.
Son olarak başlangıç metninde çağdaş medeniyetler düzeyine ulaşma azmi ve üniter devlet yapısına, yani devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne vurgu yapılır. Yargı bağımsızlığı gibi konular anayasanın ilerleyen maddelerinde detaylandırılsa da, başlangıç metninin odak noktası daha çok devletin temel nitelikleri ve milli değerlerdir.
tümünü göster
