(emrah vahap karaca r.a. videolarından not olarak çıkarılmıştır)
(video 1 - 1982 anayasası genel esaslar)
1982 Anayasası, Türkiye'nin şu an yürürlükte olan güncel anayasasıdır ve 12 Eylül 1980 askeri darbesi sonrasında hazırlanmıştır. Türk tarihinde darbe sonucunda oluşturulan sadece iki anayasa vardır; bunlar 1961 ve 1982 anayasalarıdır.
Bu anayasa, kurucu meclis adı verilen geçici bir yapı tarafından hazırlanmıştır. Bu meclis, yeni bir yasama organı seçilip göreve başlayana kadar hem anayasayı yapma hem de yasama görevini yürütme yetkisine sahipti. Kurucu meclis, Milli Güvenlik Konseyi ve Danışma Meclisi olmak üzere iki kanattan oluşuyordu.
Milli Güvenlik Konseyi, darbeyi gerçekleştiren genelkurmay başkanı ve kuvvet komutanlarından oluşan askeri kanadı temsil ediyordu. Danışma Meclisi ise sivil kanadı temsil ediyordu ve bu kanatta sadece akademisyenler yer alıyordu. O dönemdeki siyasi partiler ve genel başkanlar bu sürecin dışında tutulmuş, hatta bazı liderler sürgüne gönderilmiştir. Bu durum 1982 Anayasası'nın hazırlık sürecinin katılımcılıktan uzak olduğunu göstermektedir.
1982 Anayasası, Türk anayasa tarihinin en sert ve en katı anayasası olarak tanımlanır. Sert anayasa demek, değiştirilmesinin çok zor usullere ve özel çoğunluklara bağlanması demektir. Örneğin bir anayasa değişikliği için en az 360 milletvekilinin kabul oyu vermesi şarttır. Bu katılık, anayasanın rastgele değiştirilmesini engellemeyi amaçlar.
Anayasanın bir diğer özelliği kazuistik, yani çok ayrıntılı ve detaylı olmasıdır. 177 asıl maddeden oluşan bu anayasada bazı maddeler sayfalarca sürebilmektedir. Bu durumun tam tersi olan, sadece genel ilkeleri belirleyen kısa anayasalara ise çerçeve anayasa denir. 1982 Anayasası kesinlikle bir çerçeve anayasa değildir.
Anayasa yapısı itibarıyla bir başlangıç metni, temel maddeler ve geçici maddelerden oluşur. 2010 yılındaki anayasa değişikliğiyle, darbecilerin yargılanmasını engelleyen ve kendilerini koruma altına aldıkları 15. geçici madde kaldırılmış ve böylece darbecilerin yargılanmasının yolu açılmıştır.
Başlangıç metni, anayasanın maddeleri başlamadan önce yer alan, anayasanın felsefesini ve temel ruhunu anlatan bir önsöz niteliğindedir. Bu metin anayasa metnine dahildir. Yani anayasa maddelerine tanınan tüm hukuki güvenceler başlangıç metni için de geçerlidir. Onu değiştirmek de normal bir maddeyi değiştirmek kadar zordur.
Önemli bir ayrıntı olarak, anayasadaki madde kenar başlıkları anayasa metnine dahil değildir. Madde başlıkları içeriği anlamayı kolaylaştıran rehber bilgilerdir ve bunların değiştirilmesi anayasa değişikliği usulüne tabi değildir. Bu bilgi sınavlarda sıkça sorulan teknik bir detaydır.
Türk tarihinde sadece 1961 ve 1982 anayasalarında bir başlangıç metni bulunmaktadır. 1982 Anayasası'nın başlangıç metninde yer alan temel ilkeler arasında insan haklarına saygılı devlet anlayışı yer alır. 1961 Anayasası'nda bu ifade insan haklarına dayalı devlet şeklindeyken, 82 Anayasası bu ifadeyi saygılı olarak değiştirerek daha kısıtlayıcı bir yaklaşım benimsemiştir.
Başlangıç metninde ayrıca egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu, demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti ilkeleri vurgulanır. Atatürk milliyetçiliği, Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlılık, milli birlik ve bütünlük, yurtta sulh cihanda sulh gibi temel prensipler de bu metinde yer alır.
Kuvvetler ayrılığı ilkesi de başlangıç metninde açıkça belirtilmiştir. Bu ilke yasama, yürütme ve yargı güçlerinin farklı ellerde toplanmasını ifade eder. Ancak başlangıç metni doğrudan hükümet sisteminin adını (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi veya Parlamenter Sistem gibi) vermez; sadece güçlerin birbirinden ayrı olduğunu belirtir. Bu ayrım günümüz sisteminde sert ve kesin bir şekilde uygulanmaktadır.
Son olarak başlangıç metninde çağdaş medeniyetler düzeyine ulaşma azmi ve üniter devlet yapısına, yani devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne vurgu yapılır. Yargı bağımsızlığı gibi konular anayasanın ilerleyen maddelerinde detaylandırılsa da, başlangıç metninin odak noktası daha çok devletin temel nitelikleri ve milli değerlerdir.
(emrah vahap karaca r.a. videolarından not olarak çıkarılmıştır)
(video 2 - 1982 anayasası genel esaslar)
Anayasanın birinci maddesi devletin şeklini belirler ve Türkiye Devleti'nin bir cumhuriyet olduğunu ifade eder. Bu hüküm sadece 1982 Anayasası'nda değil, 1924 ve 1961 anayasalarında da ortak olarak yer alan ve değiştirilmesi yasaklanmış olan temel maddedir.
ikinci madde Türkiye Cumhuriyeti'nin niteliklerini sıralar. Bu nitelikler arasında toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde insan haklarına saygılı olma ve Atatürk milliyetçiliğine bağlılık yer alır. Ayrıca devletin başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olduğu bu maddede net bir şekilde tanımlanmıştır.
ikinci maddedeki ifadelerle ilgili önemli bir ayrıntı olarak, anayasanın insan haklarına dayalı değil, saygılı bir cumhuriyet yapısını benimsediği ve seçeneklerde kafa karıştırabilecek olan halkçı devlet gibi ifadelerin bu özel maddede geçmediği belirtilmiştir.
Üçüncü madde devletin bütünlüğü, resmi dili, bayrağı, milli marşı ve başkentini konu alır. Türkiye Devleti'nin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün olduğu vurgulanarak üniter devlet yapısına atıfta bulunulur. Devletin dilinin Türkçe, bayrağının ay yıldızlı al bayrak, milli marşının istiklal Marşı ve başkentinin Ankara olduğu hükme bağlanmıştır.
Üçüncü maddedeki bayrak tanımıyla ilgili teknik bir detay paylaşılmıştır; bayrağın simgesi olan ay ve yıldız koruma altındadır ve değiştirilemez ancak bayrak kanununda yer alan uzunluk ve çap gibi teknik ölçüler anayasal bir engel olmaksızın yasal düzenlemeyle değiştirilebilir.
Dördüncü madde, ilk üç maddenin değiştirilemeyeceğini, değiştirilmesinin teklif dahi edilemeyeceğini belirterek bu maddeleri anayasal güvence altına alan bir koruma hükmüdür.
Devletin isminin veya hükümet şeklinin değiştirilebilir olup olmadığı tartışılmış, 2017 yılında yapılan değişiklikle parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçilmesinin bu değişikliğe bir örnek olduğu ve devletin isminin de teorik olarak değiştirilebileceği, çünkü bunların ilk üç maddede açıkça yasaklanan unsurlar arasında olmadığı ifade edilmiştir.
Beşinci madde devletin temel amaç ve görevlerini tanımlar. Buna göre devlet; Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, cumhuriyeti ve demokrasiyi korumakla yükümlüdür. Ayrıca kişilerin huzur ve refahını sağlamak, temel hak ve hürriyetlerin önündeki siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmak devletin görevleri arasındadır.
Altıncı madde egemenlik ilkesini düzenler ve egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu belirtir. Dikkat çekici bir nokta olarak, bu maddenin ilk üç madde içerisinde yer almadığı, dolayısıyla teknik olarak değiştirilemez maddeler kategorisinde bulunmadığı hatırlatılmıştır.
Yedinci madde yasama yetkisini ele alır. Yasama yetkisinin Türk milleti adına TBMM'ye ait olduğu ve bu yetkinin kesinlikle devredilemeyeceği, meclisin bu konuda münhasır yetkili olduğu vurgulanmıştır.
Sekizinci madde yürütme yetki ve görevinden bahseder. Yürütme yetkisinin anayasaya ve kanunlara uygun olarak Cumhurbaşkanı tarafından kullanılacağı ve yerine getirileceği ifade edilmektedir.
Dokuzuncu madde yargı yetkisini tanımlar. Yargı yetkisinin Türk milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından kullanılacağı belirtilmiştir.
Onuncu madde kanun önünde eşitlik ilkesini düzenler. Dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ayrımı gözetmeksizin herkesin kanun önünde eşit olduğu ifade edilir.
Eşitlik ilkesi kapsamında 2004 yılında yapılan değişiklikle kadın ve erkekler arasındaki eşitliğin sağlanması devletin bir görevi haline getirilmiştir. 2010 yılında ise bu maddeye çocuklar, yaşlılar, engelliler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler eklenmiştir. Bu gruplar için alınacak özel tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağı, buna hukukta pozitif ayrımcılık denildiği açıklanmıştır.
Pozitif ayrımcılık yapılan gruplar arasında kısıtlıların veya hükümlülerin yer almadığı, sınav sorularında bu tür seçeneklerin çeldirici olarak kullanılabileceği konusunda uyarı yapılmıştır.
On birinci madde anayasanın üstünlüğü ve bağlayıcılığını anlatır. Anayasa hükümlerinin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluşlar ile kişileri bağlayan temel hukuk kuralları olduğu ve hiçbir normun veya kanunun anayasaya aykırı olamayacağı belirtilmiştir.
Normlar hiyerarşisinde en üstte anayasanın bulunduğu, herhangi bir kanun veya düzenleme anayasaya aykırı olduğunda Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenip iptal edilebileceği detaylandırılmıştır.
(emrah vahap karaca r.a. videolarından not olarak çıkarılmıştır)
(video 3 - temel hak ve hürriyetler: kişi hakları)
Temel hak ve hürriyetler doktrinde üç ana başlık altında sınıflandırılmaktadır. Bunlar kişi hak ve ödevleri, sosyal ve ekonomik haklar ile siyasi haklardır. Bu videoda özellikle kişi hak ve ödevleri üzerinde durulmuştur.
Kişi hak ve ödevleri literatürde negatif statü hakları, birinci kuşak haklar veya koruyucu haklar olarak da bilinmektedir. Bu haklara negatif statü denmesinin sebebi devletin bu alanlara müdahale etmemesi ve negatif bir tutum sergilemesi gerekmesidir. Bu haklar bireyi hem devlete hem de diğer kişilere karşı koruma altına alır.
Kişinin dokunulmazlığı ile maddi ve manevi varlığı hakkı en temel kişisel haktır. Bu hak gereğince tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı istisnalar dışında kimsenin vücut bütünlüğüne dokunulamaz ve rızası olmadan üzerinde tıbbi deneyler yapılamaz. Ancak kişinin bilincinin kapalı olduğu hayati tehlike durumlarında tıbbi müdahale yapılması bu kuralın doğal bir istisnasıdır.
Anayasa yaşama hakkına ve vücut bütünlüğüne müdahale edilebilecek dört özel istisnai durum belirlemiştir. Bunlar meşru müdafaa yani nefsi müdafaa durumu, bir tutuklu veya hükümlünün kaçmasının önlenmesi, bir ayaklanma veya isyanın bastırılması ve olağanüstü durumlarda yetkili merciin verdiği emrin uygulanmasıdır. Bu durumlarda devletin veya yetkili kişilerin müdahalesi hukuka uygun kabul edilir.
Meşru müdafaa durumunda kişiye yönelik haksız bir saldırıyı ölçülü bir şekilde defetmek amacıyla karşı tarafa zarar verilmesi halinde kişi ceza almaz ve tazminat ödemez. Bu durum yaşama hakkına müdahalenin hukuki bir gerekçesidir.
Zorla çalıştırılma yasağı yani angarya yasağı anayasal bir güvencedir. Kimse ücretsiz veya emeğinin karşılığı verilmeden zorla çalıştırılamaz. Ancak bu yasağın da bazı istisnaları mevcuttur. Olağanüstü hal, savaş veya seferberlik durumlarında, tutuklu ve hükümlülerin belirli şartlar altında çalıştırılmasında ve vatan hizmeti olan askerlik görevinde zorla çalıştırma hükümleri uygulanabilir. Önemli bir detay olarak çocuk ıslah evlerindeki çocukların hiçbir şekilde zorla çalıştırılamayacağı belirtilmiştir.
Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bireyi keyfi gözaltı ve tutuklamalara karşı korur. Yakalanan veya tutuklanan bir kişi yol süresi hariç en geç 48 saat içinde hakim önüne çıkarılmalıdır. Eğer suç toplu olarak işlenmişse yani organize bir suç söz konusuysa bu süre 4 güne kadar uzayabilir. Olağanüstü hal durumlarında bu sürelerin daha da uzatılması mümkündür.
Özel hayatın gizliliği hakkı kapsamında kimsenin özel yaşamına müdahale edilemez ve kişisel verileri paylaşılamaz. Konut dokunulmazlığı ise kişinin mahrem alanı olan evine veya iş yerine savcılık emri olmadan kolluk kuvvetlerinin girmesini engeller. Bu hak ile sosyal bir hak olan konut edinme hakkı birbirine karıştırılmamalıdır; konut dokunulmazlığı kişisel bir haktır.
Haberleşme, yerleşme, seyahat, din ve vicdan gibi içinde hürriyet veya özgürlük kelimesi geçen haklar genel olarak kişisel haklar grubuna girer. Bunun tek istisnası sosyal haklar içinde yer alan çalışma ve sözleşme hürriyetidir.
Yerleşme hürriyeti suç işlenmesini önlemek, sosyal ve ekonomik gelişmeyi sağlamak, sağlıklı kentleşmeyi gerçekleştirmek ve kamu mallarını korumak amacıyla kanunla sınırlandırılabilir. Örneğin sit alanlarına bina yapılamaması bu sınırlandırmaya bir örnektir.
Seyahat hürriyeti ise sadece suç soruşturması ve kovuşturması sebebiyle ve suç işlenmesini önlemek amacıyla hakim kararıyla sınırlandırılabilir. Pandemi dönemindeki kısıtlamalar her ne kadar genelgelerle yapılmış olsa da olağan dönemde seyahat yasağı için hakim kararı şarttır.
Din ve vicdan özgürlüğü mutlak bir haktır ve hiçbir şekilde sınırlandırılamaz. Kimse inancını açıklamaya zorlanamaz ve inancından dolayı kınanamaz. Ancak ibadet hürriyeti kamu düzenini, genel sağlığı veya güvenliği bozduğu durumlarda sınırlandırılabilir.
Düşünce ve kanaat hürriyeti de mutlak bir haktır ancak düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti sınırsız değildir. Eğer açıklanan düşünce suç işlenmesine teşvik ediyor veya milli güvenliği tehlikeye atıyorsa devlet tarafından müdahale edilebilir.
Bilim ve sanat hürriyeti her bireyin bilim ve sanatı öğrenme, öğretme, açıklama ve yayma hakkını ifade eder. Basın hürriyeti kapsamında ise basın sansür edilemez ve basım evi kurmak için devletten izin alınması gerekmez. Ancak radyo ve televizyon yayıncılığı için frekans izni alınması gerektiği belirtilmiştir.
Dernek kurma hürriyeti de kişisel bir haktır ve önceden izin almadan gerçekleştirilebilir. Bir dernek en az 7 kişiyle kurulur ve kazanç paylaşma amacı güdemez. Sendika kurma hakkı ile dernek kurma hakkı karıştırılmamalıdır; sendika kurmak sosyal bir haktır.
Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı sanılanın aksine siyasi bir hak değil, kişisel bir haktır. Bu hak izin almadan kullanılabilir ancak güvenliğin sağlanması ve yer belirlenmesi adına 48 saat önceden mülki idare amirliğine bildirimde bulunulması gerekir.
Mülkiyet hakkı kişilerin taşınır veya taşınmaz mülk edinmesini sağlar. Bu noktada mülkiyet hakkı kişisel bir hakken, tarımı ve çiftçiyi korumaya yönelik olan toprak mülkiyeti sosyal bir hak olarak kabul edilir.
Hak arama hürriyeti herkesin yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunmada bulunma hakkıdır. Kanuni hakim güvencesi ise hiç kimsenin kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önünde yargılanamayacağını garanti eder. Bu, bir Türk vatandaşının nerede suç işlerse işlesin Türk mahkemeleri tarafından yargılanma hakkını ve güvencesini ifade eder.
Son olarak ispat hakkı kişilerin kendilerine yöneltilen suçlamalar karşısında delil ve şahitlerle kendilerini savunma ve gerçeği ispat etme hakkını tanımlayan kişisel bir haktır.