(büyük ölçüde kürşat demirci'nin klasik düşünce okulundaki seminerlerinden yararlanılarak yazıya dökülmüştür)
Kürşat Demirci, Gılgamış Okumaları serisinin ilk seminerine bu çalışmanın arka planını ve neden böyle bir ders serisine ihtiyaç duyulduğunu açıklayarak başlar. Geçtiğimiz yıl yarım kalan bir dinler tarihi dersinin devamı niteliğinde olan bu proje, aslında bir uzmanlık alanının paylaşımıdır. Demirci, kendisinin bir arkeolog olduğunu ve üniversite yıllarında Ankara ve istanbul Üniversitelerinde Hititçe ve Akatça gibi eski çağ dilleri üzerine yoğun bir eğitim aldığını belirtir. Bu seminerlerdeki temel amacı, Gılgamış Destanı gibi hem popüler hem de son derece önemli bir metni, batı dillerinden yapılmış ve yer yer orijinalinden kopuk tercümeler yerine, bizzat ana kaynağından yani Akatça çivi yazılı metinlerden satır satır okuyarak incelemektir.
Seminerlerin metodolojisi oldukça teknik ve karşılaştırmalı bir yapıya sahiptir. Demirci, dersleri işlerken önüne standart Babil versiyonu olarak bilinen Akatça metni, bu metnin latinize edilmiş halini ve mevcut ingilizce çevirileri alarak ilerlemektedir. Türkçede bulunan mevcut Gılgamış çevirilerinin birçoğunun güvenilirliği konusunda şüpheleri olduğunu, çünkü bu metinlerin genellikle orijinal dilden değil, batı dilleri üzerinden yapıldığını ve bu süreçte bazı bölümlerin kırpıldığını ifade eder. Bu okumalar sadece edebi bir metin takibi olmayacak, aynı zamanda metindeki kavramların Mezopotamya uygarlığı ve inanç sistemi içerisindeki tarihsel karşılıkları da detaylıca analiz edilecektir.
Gılgamış Destanı’nın tarihsel kökeni milattan önce 2500 ile 3000 yılları arasındaki Sümer dönemine kadar uzanmaktadır. Destan, kadim bir Mezopotamya kenti olan Uruk’un kralının hikayesini anlatır. Mezopotamya coğrafyası, Fırat ve Dicle nehirlerinin Basra Körfezi’ne döküldüğü bölgede filizlenen ve Sümerler ile temelleri atılan bir uygarlıktır. Sümerlerin ardından bölgeye hakim olan ve semitik bir dil konuşan Akatlar, bu anlatı geleneğini devralmış ve geliştirmişlerdir. Akatça, bugün bildiğimiz Arapça, ibranice ve Süryanice ile akraba bir dildir.
Destan kahramanının ismi ve bu ismin telaffuzu üzerine de derin etimolojik tartışmalar mevcuttur. Bugün yaygın olarak kullandığımız Gılgamış ismi aslında Akatça bir formdur. Orijinal Sümerce metinlerde kahramanın adı Bilgamesh veya Bulgamesh olarak geçmektedir. Hatta Sümer metinlerinde bu isim bazen sadece Dis, bazen Dis-damis veya Gis-bil-gam-mes gibi farklı varyasyonlarla karşımıza çıkar. Akatların Gılgamış ismini oluştururken, baştaki heceyi kendi dillerindeki bir kelimeye benzetip Sümercedeki kökü koruyarak hibrit bir isim yarattıkları düşünülmektedir. Sümer metinlerinde Gılgamış için muttablu yani savaşçı, alipana yani akıllı/bilge ve esiga-immun yani yedi defa kahraman gibi çeşitli sıfatlar kullanılmaktadır. Akatça terminolojisinde ise kendisine abu abi yani büyükbaba denildiği görülür. Bulgamesh isminin kökeninin de muhtemelen büyük büyük ata anlamına geldiği tahmin edilmektedir.
Demirci, destanın edebi türü üzerinde dururken epik kavramını analiz eder. Bir anlatının epik sayılması için gereken kahramanın yolculuğu ve olağanüstü kahramanlıklar gibi unsurlar Gılgamış’ta mevcuttur. Ancak eski mezopotamyalılar bu metni sadece bir destan olarak değil, nam kuzu veya Akatça karşılığıyla ne mequ yani sır bilgisi olarak adlandırıyorlardı. Bu terim, metnin ilahi bir sırrın veya evrensel bir hakikatin insanlara ifşası olduğu anlamına geliyordu. Metinde geçen lul bel ne mequ ifadesi, sırra sahip olan rabbi övelim şeklinde bir dua formülasyonudur. Bu destanın insanlara ifşa ettiği en büyük sır ise ölümün kaçınılmazlığıdır. Gılgamış ne kadar çabalarsa çabalasın ölümsüzlüğü elde edemeyeceğini anlar ve bu gerçeklik üzerinden insanoğluna ölümden korkmamaları, çünkü bunun sadece tanrılara ait olmayan bir süreç olduğu anlatılır.
Destanın kalıcılığının ve popülaritesinin arkasında yatan bir diğer önemli neden ise barındırdığı psikolojik derinliktir. Gılgamış’ın hikayesi aslında vahşi, sert ve kötü bir kralın, yaşadığı tecrübeler ve acılar yoluyla olgunlaşma sürecidir. Bu durum tasavvuftaki nefs terbiyesi veya seyir sülük süreciyle benzerlikler taşır. insanla hayvan arası bir başlangıçtan, daha insani ve bilge bir noktaya evrilen bu kognitif dönüşüm, her çağdaki insanın kendi içsel kavgalarıyla örtüştüğü için destan binlerce yıl boyunca güncelliğini korumuştur. Mircea Eliade’nin de vurguladığı gibi, modern insan için efsane olan bu anlatılar, antik dünya insanı için somut birer hakikatti.
Gılgamış’ın izlerini dünya literatüründe pek çok yerde görmek mümkündür. Grek dünyasında Homeros’un Odysseia destanı ile Gılgamış arasında yeraltına iniş ve karakter ilişkileri bazında benzerlikler vardır. Yahudi literatüründe, özellikle Ölü Deniz Yazmaları arasındaki Devler Kitabı'nda Gılgamış bir dev kahraman olarak anılır. Ayrıca Binbir Gece Masalları'ndaki bazı anektodlarda ve islam tefsir geleneğindeki rivayetlerde de bu anlatının yansımalarına rastlanır. Modern dönemde ise Irak folklorunda bu efsanenin izlerini süren pek çok çalışma mevcuttur.
Destanın bugün elimize ulaşan farklı versiyonları dört ana döneme ayrılır: Sümer, Eski Babil, Orta Babil ve Standart Babil versiyonları. Sümer versiyonu tek bir bütün metin değil, her biri farklı bir olayı anlatan beş bağımsız fragmandan oluşur. Bu fragmanlar; Gılgamış ve Akka, Gılgamış ve Huwawa, Gılgamış ve Göklerin Boğası, Gılgamış ve Öteki Dünya ile Gılgamış’ın Ölümü başlıklarını taşır. Standart Babil versiyonu ise bu dağınık hikayeleri bir araya getirip düzenli bir senaryoya dönüştüren, elimizdeki en korunmuş ve en kapsamlı nüshadır.
Son olarak Kürşat Demirci, bu tür kadim metinlerin sadece teorik olarak okunmaması gerektiğini, bu dünyanın gerçekliğini tam olarak kavramak için mutlaka müzelere gidilmesi ve çivi yazılı tabletlerin somut halinin görülmesi gerektiğini vurgular. Bu sayede anlatılanların sadece birer hikaye değil, o dönemin insanları için hayatın kendisi olan birer gerçeklik olduğu daha iyi anlaşılacaktır.